Nowe rozporządzenie maszynowe (UE) 2023/1230: co się zmienia

Rozporządzenie (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn i produktów powiązanych zastępuje dyrektywę 2006/42/WE. Weszło w życie w lipcu 2023 r., a stosuje się od 20 stycznia 2027 r. Z tą datą dyrektywa traci moc. W odróżnieniu od niej rozporządzenie obowiązuje bezpośrednio, bez przenoszenia do prawa krajowego. Producentom daje to jednolite zasady w całej Unii, a użytkownikom i wytwórcom na własne potrzeby przypomina, że zostało niewiele czasu na dostosowanie dokumentów i procedur.

Najważniejsze daty

Przepisy o jednostkach notyfikowanych zaczęły się stosować wcześniej, od 20 stycznia 2024 r. Przed 20 stycznia 2027 r. maszynę nadal wprowadza się do obrotu według dyrektywy, od tej daty według rozporządzenia. Maszyny wprowadzone wcześniej na podstawie dyrektywy pozostają legalne. Kluczowe znaczenie ma moment wprowadzenia do obrotu konkretnego egzemplarza, a nie data zakupu przez użytkownika.

Co się zmienia dla producenta

Obszar	Dyrektywa 2006/42/WE	Rozporządzenie 2023/1230
Forma prawna	wdrażana do prawa krajowego	stosowane bezpośrednio
Instrukcja i deklaracja	dokumenty w postaci papierowej	dopuszczona forma cyfrowa
Wyroby ryzykowne	wykaz z załącznika IV	nowy podział na część A i B załącznika I
Cyberbezpieczeństwo	brak osobnych wymagań	ochrona przed uszkodzeniem i manipulacją układów sterowania
Układy uczące się	brak przepisów	wymagania dla maszyn o samoewoluującym zachowaniu
Istotna zmiana maszyny	zasady w wytycznych	wprost: maszyna po istotnej modyfikacji traktowana jak nowa

Maszyny wysokiego ryzyka i jednostki notyfikowane

Najbardziej odczuwalna zmiana dotyczy wyrobów o największym ryzyku. Rozporządzenie ma wykaz maszyn i komponentów bezpieczeństwa, dla których oceny zgodności nie wolno zrobić wyłącznie we własnym zakresie. Zakres wykazu różni się od dawnego załącznika IV, więc producent, który dotąd stosował wewnętrzną kontrolę produkcji, musi sprawdzić wyrób w nowym tekście. Dla części wyrobów konieczny będzie udział jednostki notyfikowanej, a dla innych możliwe będzie stosowanie norm zharmonizowanych jako drogi do procedury bez jednostki. Pełny wykaz i procedury znajdziesz w tekście aktu na portalu EUR-Lex.

Cyfryzacja i sztuczna inteligencja

Rozporządzenie wprost uwzględnia to, jak dziś pracują maszyny. Układy sterowania mają być chronione przed zamierzoną i niezamierzoną ingerencją, która mogłaby wywołać zagrożenie. Osobne wymagania dotyczą maszyn z komponentami o zachowaniu samoewoluującym, które wykorzystują uczenie maszynowe w funkcjach bezpieczeństwa. Instrukcję obsługi można udostępniać w postaci cyfrowej, jednak dla użytkowników nieprofesjonalnych zachowuje się prawo do wersji papierowej. Dla zakładu przemysłowego to zwykle ułatwienie w zarządzaniu dokumentacją.

Produkty powiązane i rola dystrybutorów

Rozporządzenie obejmuje oprócz maszyn także produkty powiązane: wymienne wyposażenie, komponenty bezpieczeństwa, osprzęt do podnoszenia, łańcuchy, liny i pasy oraz wymienne urządzenia do przenoszenia napędu. Maszyny nieukończone nadal mają własny tryb dokumentów, z deklaracją włączenia. Wyraźniej niż dyrektywa opisano obowiązki importerów i dystrybutorów, którzy przed wprowadzeniem wyrobu na rynek muszą sprawdzić oznakowanie, dokumenty i dane producenta. Dla firmy handlowej oznacza to potrzebę procedury odbioru dostaw, a nie tylko faktury. Zakres pojęć i definicje warto czytać w wersji obowiązującej, bo od tego zależy, kto w danym łańcuchu jest producentem.

Co robi użytkownik maszyn w zakładzie

Użytkownik nie przechodzi oceny zgodności, ale odczuje zmiany przy zakupach, modernizacjach i budowie linii. Maszyny kupowane po 20 stycznia 2027 r. będą miały deklarację zgodności UE według nowego wzoru. Starszy park nadal podlega przepisom o minimalnych wymaganiach, które opisuje wpis o minimalnych wymaganiach dla maszyn. Ważne przy przeróbkach: istotna zmiana maszyny może oznaczać obowiązek przejścia pełnej oceny, a więc rolę producenta.

Istotna zmiana maszyny w praktyce

Rozporządzenie wprost mówi, że osoba, która dokonuje istotnej modyfikacji maszyny lub produktu powiązanego, jest traktowana jak producent. Chodzi o zmianę, która nie była przewidziana przez producenta pierwotnego i która wpływa na zgodność z wymaganiami lub tworzy nowe zagrożenie. Przykładem jest dodanie do starego centrum obróbczego robota załadunkowego z nowym sterowaniem albo zmiana funkcji bezpieczeństwa. Zwykła wymiana zużytych części na identyczne taką zmianą nie jest. Zakład, który modernizuje park maszynowy, powinien więc przed każdym projektem ocenić, czy zmiana jest istotna, i zapisać wynik tej oceny w dokumentacji.

Plan przygotowania krok po kroku

1. Zrób listę własnych wyrobów i sprawdź, czy któryś znajduje się w wykazie wyrobów wysokiego ryzyka.
2. Zaktualizuj ocenę ryzyka o zagadnienia cyfrowe: dostęp do sterowania, aktualizacje oprogramowania, utratę łączności.
3. Przygotuj dokumentację techniczną w nowej strukturze i zaplanuj, kto ją podpisuje.
4. Poproś jednostkę notyfikowaną o wstępną rozmowę, jeśli wyrób może wymagać jej udziału.
5. Śledź wykaz norm zharmonizowanych do rozporządzenia, bo to one wskażą gotowe rozwiązania.
6. Jako użytkownik, zapisz w wymaganiach zakupowych zgodność z rozporządzeniem dla dostaw po 20 stycznia 2027 r.

Stan sprzed zmiany opisuje artykuł o dyrektywie maszynowej 2006/42/WE, a metodę, której rozporządzenie nadal wymaga, wpis o ocenie ryzyka maszyny. Warto też obserwować, czy tekst został zmieniony późniejszymi aktami, i korzystać z wersji skonsolidowanej.

Normy zharmonizowane w okresie przejściowym

Normy do dyrektywy 2006/42/WE nie przestaną być użyteczne, ale ich status wobec nowego aktu zależy od odniesień publikowanych w Dzienniku Urzędowym UE. Komisja Europejska przygotowuje wniosek o normalizację, a organizacje normalizacyjne dostosowują normy do nowych wymagań, między innymi dotyczących cyberbezpieczeństwa. Do czasu publikacji nowych odniesień producent powinien sprawdzać, które normy dają domniemanie zgodności, a gdzie trzeba samodzielnie uzasadnić rozwiązanie. Rozsądnie jest już teraz opisywać w ocenie ryzyka wybory konstrukcyjne, tak by dało się je później łatwo przypisać do wymagań nowego rozporządzenia.

Najczęstsze pytania

Czy rozporządzenie wymaga przeniesienia do polskiego prawa?

Nie. Rozporządzenie unijne obowiązuje bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich, choć kraje mogą ustalać przepisy o nadzorze i sankcjach.

Czy maszyna z CE według dyrektywy straci ważność w 2027 r.?

Nie. Maszyny wprowadzone do obrotu przed 20 stycznia 2027 r. zgodnie z dyrektywą nadal można sprzedawać dalej i użytkować. Nowe zasady dotyczą wyrobów wprowadzanych po tej dacie.

Czy zmienia się znak CE?

Znak CE pozostaje, ale deklaracja zgodności przyjmuje nową nazwę i wzór: deklaracja zgodności UE, a nie WE.

Czy małe zakłady też muszą się przygotować?

Tak, jeśli budują maszyny na własne potrzeby albo je modyfikują, bo wtedy są producentami. Zakład, który tylko kupuje maszyny, zmienia głównie wymagania zakupowe.