BHP i bezpieczeństwo maszyn

Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE: co wymaga od producenta i użytkownika

Dyrektywa maszynowa wyznacza, jaką maszynę wolno wprowadzić na rynek UE i co producent musi udokumentować. Użytkownik odpowiada za coś innego, o czym niżej.

Redakcja Ekocentr4 min czytania

Tabliczka znamionowa ze znakiem CE na obrabiarce w hali produkcyjnej

Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE to unijny akt, który określa, jakie wymagania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia musi spełniać maszyna wprowadzana do obrotu lub oddawana do użytku w Unii Europejskiej. Adresuje producenta, a nie zakład, który z maszyny korzysta. Potwierdzeniem zgodności jest znak CE i deklaracja zgodności WE. Dyrektywa obowiązuje od 29 grudnia 2009 r., a jej następcą będzie nowe rozporządzenie maszynowe (UE) 2023/1230, które zacznie obowiązywać od 20 stycznia 2027 r.

Co obejmuje dyrektywa maszynowa

Zakres jest szerszy niż samo słowo "maszyna". Dyrektywa dotyczy kilku grup wyrobów, a każda ma trochę inne wymagania co do dokumentów.

  • maszyny, czyli zespoły z napędem innym niż siła ludzka lub zwierzęca, z połączonymi częściami, z których przynajmniej jedna się porusza,
  • wymienne wyposażenie zmieniające funkcję maszyny, wprowadzane osobno,
  • komponenty bezpieczeństwa, na przykład osłony, wyłączniki i bariery świetlne sprzedawane jako osobny wyrób,
  • osprzęt do podnoszenia, a także łańcuchy, liny i pasy,
  • wymienne urządzenia do przenoszenia napędu,
  • maszyny nieukończone, które same nie wykonują pracy i mają zostać wbudowane w inną maszynę.

Poza zakresem są między innymi windy osobowe, broń, statki czy sprzęt wojskowy, bo mają własne regulacje.

Obowiązki producenta przed wprowadzeniem maszyny na rynek

Producentem jest każdy, kto projektuje lub wytwarza maszynę i odpowiada za jej zgodność. Dotyczy to też firmy, która zbuduje maszynę na własne potrzeby albo połączy kilka urządzeń w linię działającą jako jedna całość. Obowiązki układają się w stałą kolejność.

  1. Ustalenie, czy wyrób podlega dyrektywie i czy trafia na listę z załącznika IV.
  2. Ocena ryzyka i zaprojektowanie maszyny tak, by spełniała zasadnicze wymagania z załącznika I. Metodę opisuje tekst o ocenie ryzyka maszyny.
  3. Skompletowanie dokumentacji technicznej i instrukcji obsługi w języku kraju użytkownika.
  4. Przeprowadzenie procedury oceny zgodności właściwej dla danego wyrobu.
  5. Sporządzenie deklaracji zgodności WE i umieszczenie znaku CE na maszynie.

Dokumentację techniczną producent przechowuje co najmniej 10 lat od wyprodukowania ostatniego egzemplarza i okazuje ją organom nadzoru na żądanie. Szczegółowy przebieg tej drogi omawia artykuł o ocenie zgodności maszyny i znaku CE.

Normy zharmonizowane i domniemanie zgodności

Dyrektywa wymienia wymagania ogólnie, a konkretne rozwiązania techniczne podają normy zharmonizowane. Maszyna zaprojektowana zgodnie z normą, której odniesienie opublikowano w Dzienniku Urzędowym UE, korzysta z domniemania zgodności z tymi zasadniczymi wymaganiami, które norma obejmuje. Producent może wybrać inne rozwiązanie, ale wtedy sam musi wykazać, że jest równie bezpieczne. Normy mają trzy poziomy: ogólne (typu A), dotyczące zagrożeń lub urządzeń ochronnych (typu B) i szczegółowe dla grup maszyn (typu C).

Maszyna nieukończona to inna deklaracja

Dla maszyny nieukończonej producent nie wystawia deklaracji zgodności WE ani nie oznacza jej znakiem CE. Sporządza deklarację włączenia i instrukcję montażu, a zgodność całej maszyny potwierdza dopiero ten, kto ją kończy.

Co z użytkownikiem maszyny

Dyrektywa maszynowa nie nakłada obowiązków na pracodawcę, który maszynę kupuje i obsługuje. Jego sytuację regulują przepisy o bezpieczeństwie pracy, w Polsce między innymi Kodeks pracy oraz rozporządzenie w sprawie minimalnych wymagań dla maszyn używanych przez pracowników. Różnicę między tymi dwoma światami dobrze widać na zestawieniu.

Kwestia Producent Użytkownik w zakładzie
Podstawa prawna dyrektywa 2006/42/WE Kodeks pracy i przepisy o użytkowaniu maszyn
Główny dokument deklaracja zgodności WE, dokumentacja techniczna instrukcja stanowiskowa, ocena ryzyka zawodowego
Oznakowanie znak CE brak, ale sprawdza jego obecność przy zakupie
Zakres odpowiedzialności konstrukcja i bezpieczeństwo wyrobu stan techniczny, szkolenia, sposób użytkowania

W praktyce użytkownik przy zakupie sprawdza deklarację zgodności, instrukcję w języku polskim i tabliczkę znamionową. Wymagania wobec maszyn używanych od lat opisuje wpis o minimalnych wymaganiach dla maszyn. Warto też pamiętać, że istotna przebudowa maszyny, która zmienia jej funkcje lub poziom ryzyka, może uczynić przebudowującego producentem w rozumieniu dyrektywy.

Gdzie znaleźć tekst i jak z nim pracować

Oficjalny tekst dyrektywy, wraz z załącznikami, jest dostępny w polskiej wersji językowej na portalu EUR-Lex. Najczęściej używane są załącznik I (zasadnicze wymagania), II (wzory deklaracji), IV (lista maszyn o podwyższonym ryzyku) i VII (dokumentacja techniczna). Przy ocenie konkretnej maszyny sam tekst dyrektywy nie wystarcza, bo trzeba jeszcze znać normy zharmonizowane dla danego typu urządzenia.

Najczęstsze pytania

Czy dyrektywa maszynowa obowiązuje w Polsce wprost?

Dyrektywa wymagała wdrożenia do prawa krajowego i w Polsce funkcjonuje przez przepisy wykonawcze, między innymi o zasadniczych wymaganiach dla maszyn. Dla producenta liczy się więc ich treść razem z tekstem dyrektywy.

Czy maszynę zbudowaną na własny użytek też trzeba oznaczyć znakiem CE?

Tak, jeśli firma wytwarza maszynę dla siebie i uruchamia ją w UE, w świetle dyrektywy jest jej producentem i musi przejść całą procedurę oceny zgodności.

Co oznacza skrót CE na maszynie?

To deklaracja producenta, że wyrób spełnia wymagania odpowiednich przepisów unijnych. Nie jest to certyfikat wydany przez niezależną jednostkę, chyba że procedura wymagała udziału jednostki notyfikowanej.

Czy dyrektywa maszynowa zostanie zastąpiona?

Tak, od 20 stycznia 2027 r. zastąpi ją rozporządzenie (UE) 2023/1230. Maszyny wprowadzone na rynek wcześniej na podstawie dyrektywy pozostają legalne.

Czytaj dalej