Audyt bezpieczeństwa maszyn: jak przebiega i co sprawdza

Audyt bezpieczeństwa maszyn to uporządkowana kontrola, w której porównuje się faktyczny stan maszyn i sposób ich użytkowania z wymaganiami prawa, norm i instrukcji producenta. Na końcu dostajesz raport z listą niezgodności i propozycją kolejności napraw. Sam audyt niczego nie poprawia, ale pokazuje, gdzie ryzyko jest największe i od czego zacząć. Poniżej opisane są etapy, zakres sprawdzania i to, co zakład powinien przygotować.

Po co robi się audyt maszyn

Najczęstszy powód to starzejący się park maszynowy. Maszyny kupowane w różnych latach były projektowane według różnych wymagań, a z czasem dochodzą przeróbki, wymienione osłony, obejścia blokad i zmieniony sposób pracy. Po kilku latach nikt nie ma pełnego obrazu, jak wygląda faktyczny stan zabezpieczeń.

Audyt robi się też przed zakupem używanej maszyny, po wypadku lub zdarzeniu potencjalnie wypadkowym, przy zmianie procesu albo gdy do zakładu dochodzi robot lub nowa linia. Wtedy pytanie brzmi nie tylko, czy maszyna jest zgodna, ale czy bezpiecznie współpracuje z resztą stanowiska.

Etapy audytu

1. Ustalenie zakresu: które maszyny, hale lub linie obejmuje audyt oraz według jakich wymagań będą oceniane.
2. Zebranie dokumentów: instrukcje, deklaracje zgodności, protokoły przeglądów, wcześniejsze oceny ryzyka, rejestr wypadków.
3. Obchód i oględziny maszyn w pracy oraz po zatrzymaniu, z rozmową z operatorami i służbą utrzymania ruchu.
4. Sprawdzenie działania zabezpieczeń: wyłączników awaryjnych, blokad osłon, kurtyn świetlnych, układów sterowania.
5. Ocena zgodności wraz z opisem każdej niezgodności, zdjęciem i odniesieniem do wymagania.
6. Raport z klasyfikacją ryzyka i planem działań naprawczych.
7. Omówienie wyników z zarządem i kierownikami oraz ustalenie terminów i odpowiedzialnych.

Dobrze, gdy audytor ma dostęp do maszyny w trakcie zwykłej pracy. Wiele problemów widać dopiero wtedy: operator zdejmuje osłonę, bo utrudnia załadunek, albo blokuje przycisk, bo przerywa cykl.

Co audytor sprawdza na maszynie

Obszar	Przykładowe pytania
Osłony stałe i ruchome	Czy zasłaniają strefy zagrożenia, czy blokady działają i czy nie da się ich łatwo obejść?
Zatrzymanie awaryjne	Czy przyciski są dostępne, widoczne i czy faktycznie zatrzymują maszynę w całym zakresie?
Układ sterowania	Czy funkcje bezpieczeństwa mają odpowiednią niezawodność i czy po zaniku zasilania maszyna nie rusza sama?
Zasilanie i energia resztkowa	Czy można odciąć i zablokować zasilanie przed serwisem, także pneumatyczne i hydrauliczne?
Oznakowanie	Czy piktogramy, tabliczki i instrukcje są czytelne i po polsku?
Ergonomia i hałas	Czy stanowisko pozwala na bezpieczną pozycję i czy są środki ochrony słuchu tam, gdzie trzeba?
Praca niestandardowa	Czy przezbrajanie, czyszczenie i usuwanie zacięć odbywa się bez wchodzenia w strefę zagrożenia?

Osobny wątek to praca poza cyklem. Wypadki zdarzają się najczęściej podczas przezbrajania, regulacji, czyszczenia i usuwania zacięć, a więc wtedy, gdy człowiek jest blisko ruchomych części. Audytor sprawdza, czy instrukcje i zabezpieczenia uwzględniają te sytuacje.

Podstawa prawna i normy

Punkt odniesienia zależy od wieku maszyny. Dla maszyn wprowadzonych do obrotu po 2009 roku podstawą jest dyrektywa maszynowa 2006/42/WE i odpowiadające jej przepisy krajowe. Dla maszyn starszych oraz używanych w zakładzie liczą się krajowe minimalne wymagania bhp, o których piszemy w tekście o minimalnych wymaganiach dla maszyn i dostosowaniu starszych urządzeń.

W ocenie ryzyka audytorzy sięgają po normy zharmonizowane, w tym PN-EN ISO 12100 dotyczącą zasad projektowania i oceny ryzyka. Samą metodę opisuje artykuł o ocenie ryzyka maszyny krok po kroku. Dla układów sterowania istotne jest pojęcie poziomu wykonania funkcji bezpieczeństwa, które wyjaśnia tekst o kategoriach bezpieczeństwa maszyn.

Kto może przeprowadzić audyt

Audyt może prowadzić własna służba bhp, jeśli ma wiedzę o maszynach, albo firma zewnętrzna. Zaletą zewnętrznego audytora jest dystans: nie przyzwyczaił się do obejść i nie ma presji ze strony produkcji. Wadą bywa czas, który potrzebuje na poznanie procesu. Rozsądne rozwiązanie to audyt zewnętrzny raz na kilka lat i krótsze przeglądy własne w międzyczasie, według tej samej listy pytań.

Przy ocenie kandydata na audytora pytaj o doświadczenie z maszynami podobnymi do Twoich, o sposób raportowania i o to, czy raport zawiera rozwiązania, a nie tylko listę usterek. Raport, w którym każda uwaga ma zdjęcie, wymaganie i propozycję poprawy, jest znacznie bardziej użyteczny niż ogólny opis.

Raport i działania po audycie

Dobry raport ma trzy warstwy: podsumowanie dla kierownictwa, tabelę niezgodności dla osób odpowiedzialnych za maszyny oraz załączniki ze zdjęciami. Niezgodności dzieli się według ryzyka. Te, które grożą ciężkim urazem, wymagają natychmiastowego działania, w tym czasem wyłączenia maszyny do czasu poprawy. Mniejsze trafiają do harmonogramu.

Po audycie liczy się egzekwowanie. Dla każdej uwagi ustal właściciela, termin i sposób potwierdzenia wykonania, na przykład zdjęcie i krótki protokół. Po kilku miesiącach warto zrobić kontrolę sprawdzającą, czy poprawki się utrzymały i czy nie pojawiły się nowe obejścia. Zmiany w maszynie, które istotnie zmieniają jej parametry lub funkcje, mogą wymagać ponownej oceny zgodności.

Typowe niezgodności znajdowane na halach

• zdjęte lub przesunięte osłony i wyłączniki blokad zaklejone taśmą albo zastąpione zworkami,
• wyłączniki awaryjne niedostępne z miejsca pracy lub zasłonięte przez inne wyposażenie,
• brak możliwości zablokowania zasilania na czas serwisu,
• robot lub urządzenie dostawione do starej maszyny bez analizy wspólnej strefy pracy, o czym więcej w tekście o bezpieczeństwie robotów przemysłowych,
• instrukcje w obcym języku lub nieaktualne,
• brak rejestru przeglądów i szkoleń operatorów.

Lista kontrolna przed zleceniem audytu

1. Określ zakres i cel: zgodność z przepisami, ocena po wypadku, przygotowanie do zakupu lub modernizacji.
2. Zbierz dokumenty maszyn i oceny ryzyka, nawet jeśli są niepełne.
3. Uprzedź operatorów, że audyt ma wskazać problemy systemowe, a nie szukać winnych.
4. Zaplanuj postoje, żeby audytor mógł obejrzeć maszynę w pracy i po zatrzymaniu.
5. Ustal z góry, kto przyjmie raport i kto zatwierdza plan działań.