Maszyny i utrzymanie ruchu

Predykcyjne utrzymanie ruchu: czujniki, drgania i kiedy się opłaca

Predykcyjne utrzymanie ruchu naprawia maszynę wtedy, gdy pomiary wskazują na zbliżającą się usterkę. Sprawdź, jak działa i kiedy się opłaca.

Redakcja Ekocentr3 min czytania

Czujnik drgań zamocowany na obudowie silnika elektrycznego w zakładzie produkcyjnym

Predykcyjne utrzymanie ruchu to strategia, w której o naprawie decyduje stan maszyny, a nie kalendarz ani awaria. Czujniki lub pomiary okresowe śledzą parametry takie jak drgania, temperatura czy pobór prądu, a zmiana ich wartości sygnalizuje rozwijającą się usterkę. Dzięki temu wymiana łożyska czy regulacja następuje w zaplanowanym oknie, zanim maszyna stanie. Inwestycja ma sens tam, gdzie przestój jest drogi, a awarie mają mierzalne objawy z wyprzedzeniem.

Trzy strategie utrzymania ruchu

Predykcję łatwiej zrozumieć na tle pozostałych podejść.

Strategia Kiedy wykonuje się naprawę Wada
Reaktywna po awarii nieplanowany przestój, uszkodzenia wtórne
Prewencyjna według kalendarza lub liczby godzin pracy wymiana części, które mogłyby jeszcze pracować
Predykcyjna gdy pomiary pokazują pogorszenie stanu koszt czujników, danych i wiedzy do ich oceny

Strategia prewencyjna jest podstawą TPM i planowych przeglądów, o czym pisze tekst o Total Productive Maintenance. Predykcja jej nie zastępuje, tylko uzupełnia tam, gdzie kalendarz nie wystarcza.

Co się mierzy i jakimi czujnikami

Najczęstszym parametrem są drgania. Łożysko, które zaczyna się zużywać, wzbudza charakterystyczne drgania o określonych częstotliwościach, widoczne w widmie na długo, zanim pojawi się hałas czy nagrzewanie. Czujnik przyspieszeń mocuje się na obudowie łożyska, silnika lub przekładni, a analiza widma pozwala rozróżnić na przykład niewyważenie, niewspółosiowość i uszkodzenie łożyska.

  • drgania: łożyska, wirniki, przekładnie, wentylatory, pompy,
  • temperatura: łożyska, uzwojenia silników, rozdzielnice, kamera termowizyjna,
  • prąd pobierany przez silnik: zmiany obciążenia, zużycie, przeciążenie,
  • stan oleju: zanieczyszczenia, cząstki metalu, lepkość,
  • ultradźwięki: nieszczelności sprężonego powietrza i wyładowania elektryczne.

Pomiary prowadzi się na dwa sposoby: ciągle, czujnikami wbudowanymi na stałe, albo okresowo, obchodem z przenośnym przyrządem. Obchód jest tańszy i wystarcza dla maszyn o wolno rozwijających się uszkodzeniach. Monitoring ciągły ma sens dla urządzeń krytycznych albo trudno dostępnych.

Jak powstaje decyzja o naprawie

Pomiar sam w sobie niewiele daje. Potrzebna jest wartość odniesienia, czyli stan maszyny sprawnej, zmierzony na początku, oraz progi ostrzegawcze, po przekroczeniu których włącza się alarm. Przy rosnącym trendzie wybiera się termin naprawy: najlepiej w najbliższym planowym postoju i z częścią już zamówioną.

W nowszych systemach dane trafiają do oprogramowania, które samo wylicza trendy i sygnalizuje odchyłki. Nie zwalnia to z konieczności interpretacji, bo ocena, czy zmiana jest groźna, wymaga znajomości maszyny.

Warunek wstępny

Zanim kupisz czujniki, sprawdź, czy masz historię awarii. Jeśli nie wiesz, które maszyny psują się najczęściej i z jakich przyczyn, nie wiesz, gdzie monitoring się zwróci. Prowadzenie takiej historii omawia artykuł o systemie CMMS.

Kiedy inwestycja się opłaca

Opłacalność zależy od trzech rzeczy: kosztu godziny przestoju, częstości awarii i tego, czy awaria zapowiada się wyraźnymi objawami. Najczęściej kwalifikują się maszyny, których zatrzymanie zatrzymuje całą linię, urządzenia drogie w naprawie po poważnym uszkodzeniu, takie jak sprężarki, pompy, duże przekładnie czy wrzeciona, oraz miejsca, gdzie wyłączenie niesie ryzyko dla bezpieczeństwa.

Przykład obliczeń: jeśli awaria krytycznej maszyny powoduje przestój liczony w dziesiątkach godzin rocznie, a koszt jednej godziny jest wysoki, nawet unikanie jednej awarii rocznie może pokryć koszt czujników. Przy maszynie pomocniczej z szybką wymianą i zapasową częścią predykcja zwykle się nie zwróci, a lepszy efekt da przegląd prewencyjny.

Ograniczenia i typowe pułapki

Predykcja nie działa na każdą usterkę. Uszkodzenia nagłe, jak pęknięcie elementu z wady materiału czy błąd operatora, nie dają objawów z wyprzedzeniem, więc czujniki ich nie wychwycą. Podobnie maszyny pracujące ze zmiennym obciążeniem utrudniają ocenę trendu, bo zmiana wartości może wynikać z zadania, a nie ze zużycia.

Częsty błąd to zakup czujników bez planu reakcji. Alarm, na który nikt nie umie odpowiedzieć, jest tylko kolejnym komunikatem. Drugi błąd to zbyt wiele punktów pomiarowych na początku: system generuje nadmiar alarmów, a zespół przestaje im ufać. Lepiej zacząć od kilku maszyn i dobrze poznać ich zachowanie.

Ważna jest też kompetencja. Ocena widma drgań wymaga przeszkolonej osoby albo usługi zewnętrznej, a koszt tej wiedzy trzeba wliczyć do rachunku obok kosztu samych czujników.

Od czego zacząć

  1. Wskaż maszyny krytyczne i te, na których awarie były najdroższe.
  2. Sprawdź, jakie uszkodzenia powtarzają się i czy mają mierzalne objawy.
  3. Zacznij od pilotażu na jednej lub kilku maszynach, najlepiej z obchodem okresowym.
  4. Zmierz stan wyjściowy sprawnych maszyn i ustal progi ostrzegawcze.
  5. Ustal, kto ocenia wyniki i kto podejmuje decyzję o zatrzymaniu.
  6. Po kilku miesiącach porównaj liczbę awarii i przestojów z okresem sprzed pilotażu, aby zdecydować o rozszerzeniu.

Czytaj dalej