Maszyny i utrzymanie ruchu

Analiza przyczyn awarii: metoda 5 Why i diagram Ishikawy

Naprawa usuwa objaw, analiza przyczyn usuwa awarię na stałe. Metoda 5 Why i diagram Ishikawy pokazane na przykładzie awarii maszyny.

Redakcja Ekocentr4 min czytania

Zespół techników analizuje awarię na tablicy z diagramem przyczyn obok maszyny

Analiza przyczyn awarii pozwala dojść do powodu, dla którego maszyna stanęła, a nie tylko do uszkodzonej części. Metoda 5 Why polega na kilkukrotnym zadawaniu pytania „dlaczego?”, aż dojdzie się do przyczyny, którą można usunąć. Diagram Ishikawy porządkuje wszystkie możliwe przyczyny w kategoriach i pomaga, gdy jedno łańcuchowe rozumowanie nie wystarcza. Obie metody wymagają tylko tablicy, kilku osób i faktów z hali.

Na czym polega metoda 5 Why

5 Why, czyli 5 dlaczego, pochodzi z japońskiego przemysłu i jest związana z lean. Zaczynasz od opisu problemu, na przykład „wrzeciono nagrzało się i maszyna wyłączyła się”. Pytasz, dlaczego to się stało, a na każdą odpowiedź zadajesz kolejne pytanie. Liczba pięć jest orientacyjna: czasem wystarczą trzy kroki, czasem potrzeba siedmiu.

Zatrzymujesz się wtedy, gdy odpowiedź wskazuje coś, co da się zmienić w organizacji, procesie lub konstrukcji, a nie tylko wymienić zepsutą część. Przyczyna źródłowa to najczęściej brak, na przykład brak procedury, kontroli czy przeglądu.

Przykład analizy awarii maszyny

Przykładowa sytuacja: wiertarko-frezarka zatrzymała się w trakcie pracy z komunikatem o przegrzaniu wrzeciona.

Pytanie Odpowiedź
Dlaczego maszyna się zatrzymała? czujnik temperatury wrzeciona przekroczył wartość graniczną
Dlaczego wrzeciono się przegrzało? łożysko miało zbyt duże tarcie
Dlaczego tarcie było zbyt duże? w łożysku brakowało smaru
Dlaczego zabrakło smaru? układ smarowania nie podał go, bo filtr był zatkany
Dlaczego filtr był zatkany? nie było go w harmonogramie przeglądów i nikt go nie wymieniał

Przyczyną źródłową nie jest więc zużyte łożysko, tylko luka w harmonogramie. Sama wymiana łożyska zakończyłaby się za kilka miesięcy tą samą awarią. Skuteczne działanie to dopisanie filtra do harmonogramu przeglądów i sprawdzenie, czy podobnych luk nie ma w innych maszynach.

Diagram Ishikawy i kategorie 6M

Diagram Ishikawy, zwany też rybią ości, ma na końcu opis problemu, a z grzbietu rozchodzą się kategorie możliwych przyczyn. W produkcji najczęściej stosuje się sześć kategorii oznaczanych jako 6M.

  • Człowiek: szkolenie, doświadczenie, zmęczenie, sposób obsługi,
  • Maszyna: zużycie, nastawy, stan techniczny, smarowanie,
  • Materiał: gatunek, partia, zanieczyszczenia, wymiary półwyrobu,
  • Metoda: instrukcja, kolejność operacji, parametry procesu,
  • Pomiar: kalibracja przyrządów, sposób kontroli, odczyt,
  • Środowisko: temperatura, wilgotność, kurz, wibracje od sąsiednich maszyn.

Zespół wpisuje pomysły na przyczyny do odpowiednich gałęzi, a potem ocenia, które z nich są potwierdzone faktami. Diagram jest dobry na początku, gdy przyczyn jest wiele i żadnej nie wolno wykluczyć bez sprawdzenia.

Jak połączyć obie metody

W praktyce najlepiej działa układ dwuetapowy. Najpierw diagram Ishikawy porządkuje hipotezy i pozwala wykluczyć te, które nie mają potwierdzenia. Potem dla najbardziej prawdopodobnych gałęzi prowadzi się analizę 5 Why, która schodzi w głąb do przyczyny źródłowej. Dzięki temu zespół nie zatrzymuje się na pierwszym pomyśle.

Zasada weryfikacji

Przy każdym „dlaczego” sprawdź, czy odpowiedź jest faktem, a nie przypuszczeniem. Obejrzyj część, sprawdź zapis w systemie, zapytaj operatora, co zauważył przed awarią. Analiza oparta na domysłach prowadzi do nietrafionych działań.

Jak przeprowadzić analizę krok po kroku

  1. Opisz awarię konkretnie: co, gdzie, kiedy, w jakich warunkach i jaka była skala skutków.
  2. Zbierz fakty: zdjęcia uszkodzonej części, zapisy ze sterownika, historię maszyny, relację operatora.
  3. Zbierz zespół z udziałem osób, które znają maszynę, w tym operatora.
  4. Zbuduj diagram Ishikawy i zaznacz przyczyny, które da się potwierdzić.
  5. Dla wybranych przyczyn poprowadź pytania 5 Why do przyczyny, na którą masz wpływ.
  6. Ustal działania naprawcze, osobę odpowiedzialną i termin.
  7. Po kilku tygodniach sprawdź, czy awaria się nie powtarza.

Drugi przykład: rozgałęzienie przyczyn

Nie zawsze łańcuch pytań prowadzi do jednej odpowiedzi. Weźmy zerwany pasek napędu przenośnika. Na pytanie, dlaczego pękł, można odpowiedzieć na dwa sposoby: był zużyty albo był przeciążony. Obie ścieżki trzeba zbadać osobno. W pierwszej okazuje się, że termin wymiany paska nie był nigdzie zapisany. W drugiej, że na przenośnik trafiają detale cięższe, niż przewidział projekt, bo zmieniło się zamówienie i nikt nie sprawdził obciążenia.

Wynik to dwa działania zamiast jednego: wpis do harmonogramu i sprawdzanie nośności przy zmianie asortymentu. Gdyby analiza zatrzymała się na pierwszej ścieżce, awaria wróciłaby po wymianie paska na nowy, równie narażony na przeciążenie.

Typowe błędy w analizie przyczyn

Najczęstszy błąd to szukanie winnego zamiast przyczyny. Odpowiedź „bo operator się pomylił” rzadko jest końcem analizy, bo pytanie, dlaczego pomyłka była możliwa, prowadzi do instrukcji, oznaczeń czy konstrukcji stanowiska. Drugi błąd to zatrzymanie się zbyt wcześnie, na uszkodzonej części albo na „zużyciu normalnym”. Trzeci to zbyt szeroki problem: analiza „wszystkich przestojów maszyny” nie da jednej przyczyny, więc analizuje się pojedyncze zdarzenia lub najczęstszy typ awarii.

Przy nietypowych zdarzeniach warto uwzględnić także zagrożenia dla ludzi, a przy powtarzalnych usterkach sięgnąć do statystyk. Gdy dane z przestojów są prowadzone w systemie, na przykład takim jak opisany w tekście o CMMS, łatwo wskazać awarie warte analizy. Analiza przyczyn jest też częścią podejścia opisanego w artykule o TPM, w którym dąży się do zera awarii.

Kto powinien brać udział w analizie

Zespół nie musi być duży. Zwykle wystarczą cztery lub pięć osób: operator, który obsługiwał maszynę w chwili awarii, technik, który ją naprawiał, osoba odpowiedzialna za proces i ktoś z zewnątrz, kto zadaje pytania bez znajomości szczegółów. Taki świeży głos często wyłapuje założenia, które zespół uznał za oczywiste.

Spotkanie powinno trwać krótko, najlepiej do godziny, i odbywać się możliwie blisko maszyny, najlepiej w dniu zdarzenia lub następnego. Po kilku dniach pamięć o szczegółach zanika, a ślady, takie jak uszkodzona część, bywają wyrzucone. Część należy zabezpieczyć i oznaczyć, zanim trafi do odpadów.

Co sprawdzić po zamknięciu analizy

  • czy przyczyna źródłowa jest zapisana jako konkretna zmiana, a nie ogólne hasło,
  • czy działanie ma właściciela i termin,
  • czy te same zagrożenia mogą wystąpić na innych maszynach, i czy je sprawdzono,
  • czy zmianę wpisano do instrukcji lub harmonogramu przeglądów,
  • kiedy sprawdzimy skuteczność działania.

Czytaj dalej