Rodzaje stali: węglowe, stopowe, nierdzewne i narzędziowe
Stal dzieli się według składu na węglową i stopową, a według przeznaczenia na konstrukcyjną, nierdzewną czy narzędziową. Oto przegląd grup i klas.
Stal to stop żelaza z węglem, w którym węgla jest najwyżej około 2%. Podział na rodzaje opiera się na kilku kryteriach naraz: składzie chemicznym, zawartości węgla, przeznaczeniu i strukturze. W praktyce najczęściej mówi się o czterech grupach: stalach węglowych, stopowych, nierdzewnych i narzędziowych. Pozwala to szybko ustalić, jakiego materiału użyć do elementu konstrukcyjnego, noża czy zbiornika.
Podział według składu: stal niestopowa i stopowa
Norma europejska dzieli stale pod względem składu na niestopowe i stopowe. W stalach niestopowych (potocznie węglowych) o właściwościach decyduje głównie węgiel, a dodatki mieszczą się poniżej ustalonych progów. Stale stopowe zawierają celowo dodane pierwiastki, takie jak chrom, nikiel, molibden, wanad czy mangan, w ilościach powyżej tych progów.
Wśród stopowych wyróżnia się niskostopowe, gdzie suma dodatków nie przekracza około 5%, i wysokostopowe, gdzie przynajmniej jeden pierwiastek przekracza 5%, a stale nierdzewne mają go dużo więcej. Wpływ poszczególnych pierwiastków opisuje artykuł o składzie stali.
Stal węglowa: klasy według zawartości węgla
| Klasa | Zawartość węgla | Cechy | Przykłady użycia |
|---|---|---|---|
| Niskowęglowa | do ok. 0,25% | miękka, plastyczna, dobrze spawalna | blachy, profile, ramy, rury |
| Średniowęglowa | ok. 0,25-0,6% | wytrzymalsza, utwardzalna | wały, osie, koła zębate |
| Wysokowęglowa | powyżej ok. 0,6% | twarda, mało plastyczna | sprężyny, noże, liny |
Im więcej węgla, tym stal twardsza i wytrzymalsza, ale mniej plastyczna i gorzej spawalna. Stale średniowęglowe poddaje się ulepszaniu cieplnemu, a niskowęglowe nawęglaniu, jeśli powierzchnia ma być twarda przy miękkim rdzeniu. Przykład gatunku ulepszanego znajdziesz w tekście o stali C45, a zasady hartowania i odpuszczania w artykule o obróbce cieplnej stali.
Stal stopowa: konstrukcyjna i do pracy w podwyższonych wymaganiach
Dodatki zmieniają właściwości w przewidywalny sposób. Chrom zwiększa twardość i odporność na ścieranie, nikiel podnosi udarność, molibden i wanad poprawiają wytrzymałość w wysokich temperaturach, mangan zwiększa hartowność. Stale stopowe konstrukcyjne stosuje się na wały korbowe, koła zębate, sprężyny i elementy narażone na zmienne obciążenia. Popularne są też stale drobnoziarniste do konstrukcji spawanych, jak S355, opisane w artykule o stalach S235JR i S355.
Stal nierdzewna
To stal stopowa z minimum 10,5% chromu, tworząca na powierzchni warstwę pasywną. Dzieli się na austenityczne, ferrytyczne, martenzytyczne i dupleks. Stosuje się ją w przemyśle spożywczym, chemicznym, budownictwie i medycynie. Gatunki, oznaczenia i właściwości omawia artykuł o stali nierdzewnej.
Stal narzędziowa
Stale narzędziowe służą do wytwarzania narzędzi i matryc. Muszą być twarde, odporne na ścieranie i zachowywać właściwości pod obciążeniem. Najczęściej wyróżnia się trzy grupy.
- Do pracy na zimno: noże, wykrojniki, przeciągacze, narzędzia tłoczące.
- Do pracy na gorąco: matryce do kucia, formy do odlewów ciśnieniowych, wkładki.
- Szybkotnące, czyli HSS: wiertła, frezy, narzędzia do gwintowania, utrzymujące twardość w wysokiej temperaturze skrawania.
Stale narzędziowe zawierają zwykle więcej węgla oraz dodatki tworzące twarde węgliki. Po obróbce wymagają starannej obróbki cieplnej, a ich obróbka w stanie miękkim jest zalecana przed hartowaniem.
Inne kryteria podziału
- Według przeznaczenia: konstrukcyjne, maszynowe, do pracy pod ciśnieniem, na sprężyny, na łożyska.
- Według jakości: zwykłej jakości, jakościowe, wyższej jakości (szlachetne), z ograniczoną zawartością siarki i fosforu.
- Według struktury: ferrytyczne, perlityczne, bainityczne, martenzytyczne, austenityczne.
- Według sposobu dostawy: walcowane na gorąco, ciągnione na zimno, kute, odlewane.
Jeden gatunek zwykle należy do kilku podziałów jednocześnie. Na przykład S355 jest stalą konstrukcyjną i drobnoziarnistą, a 1.4301 stalą stopową, nierdzewną i austenityczną.
Oznaczanie stali w praktyce
Gatunki zapisuje się według normy europejskiej na dwa sposoby. Numer materiałowy, jak 1.0038, jest jednoznaczny i wygodny w bazach danych. Nazwa skrócona opisuje skład lub właściwości: S235 podaje granicę plastyczności, C45 mówi o stali niestopowej z 0,45% węgla, a X5CrNi18-10 wskazuje stal wysokostopową z chromem i niklem. Przed zakupem warto więc nauczyć się czytać pierwszą literę symbolu.
| Symbol zaczyna się od | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| S | stal konstrukcyjna, liczba to granica plastyczności | S355 |
| P | stal do pracy pod ciśnieniem | P265GH |
| C | stal niestopowa, liczba to setne procenta węgla | C45 |
| X | stal wysokostopowa, w tym nierdzewna | X5CrNi18-10 |
| cyfry i litery pierwiastków | stal niskostopowa z podaniem dodatków | 42CrMo4 |
Skąd bierze się różnica w cenie i obróbce
Cena stali rośnie wraz z ilością drogich dodatków, a nie wyłącznie z wytrzymałością. Stal niskowęglowa kosztuje najmniej i łatwo ją obrabiać. Stale stopowe wymagają kontrolowanej obróbki cieplnej, a nierdzewne i narzędziowe trudniej się skrawa i spawa. Warto wybierać gatunek najprostszy, który spełnia wymagania, bo nadmiar właściwości zwykle oznacza dodatkowe koszty obróbki.
Jak wybrać grupę stali
Zacznij od pytania, czy element ma być spawany, utwardzany, odporny na korozję albo ścieranie. Gdy ma pracować w wilgoci lub w kontakcie z żywnością, patrz na stale nierdzewne. Gdy ma przenosić obciążenia, na konstrukcyjne. Gdy ma ciąć lub tłoczyć, na narzędziowe.
Czytaj dalej
Stal C45: właściwości, obróbka cieplna i zastosowanie
Stal C45 to jedna z najpopularniejszych stali konstrukcyjnych do ulepszania cieplnego. Sprawdź, co potrafi, jak ją hartować i czego unikać.
Jak pierwiastki stopowe w składzie stali zmieniają jej właściwości
Stal to żelazo z węglem i dodatkami, które decydują o twardości, plastyczności i odporności na korozję. Sprawdź, co robi każdy pierwiastek.
Stale konstrukcyjne S235JR i S355: oznaczenia i różnice
S235JR i S355 to najczęściej kupowane stale konstrukcyjne. Różnią się granicą plastyczności i udarnością, a znaczenie symboli łatwo odczytać.


