Materiały

Rodzaje stali: węglowe, stopowe, nierdzewne i narzędziowe

Stal dzieli się według składu na węglową i stopową, a według przeznaczenia na konstrukcyjną, nierdzewną czy narzędziową. Oto przegląd grup i klas.

Redakcja Ekocentr3 min czytania

Próbki różnych rodzajów stali w postaci prętów i blach ułożone na stole warsztatowym

Stal to stop żelaza z węglem, w którym węgla jest najwyżej około 2%. Podział na rodzaje opiera się na kilku kryteriach naraz: składzie chemicznym, zawartości węgla, przeznaczeniu i strukturze. W praktyce najczęściej mówi się o czterech grupach: stalach węglowych, stopowych, nierdzewnych i narzędziowych. Pozwala to szybko ustalić, jakiego materiału użyć do elementu konstrukcyjnego, noża czy zbiornika.

Podział według składu: stal niestopowa i stopowa

Norma europejska dzieli stale pod względem składu na niestopowe i stopowe. W stalach niestopowych (potocznie węglowych) o właściwościach decyduje głównie węgiel, a dodatki mieszczą się poniżej ustalonych progów. Stale stopowe zawierają celowo dodane pierwiastki, takie jak chrom, nikiel, molibden, wanad czy mangan, w ilościach powyżej tych progów.

Wśród stopowych wyróżnia się niskostopowe, gdzie suma dodatków nie przekracza około 5%, i wysokostopowe, gdzie przynajmniej jeden pierwiastek przekracza 5%, a stale nierdzewne mają go dużo więcej. Wpływ poszczególnych pierwiastków opisuje artykuł o składzie stali.

Stal węglowa: klasy według zawartości węgla

Klasa Zawartość węgla Cechy Przykłady użycia
Niskowęglowa do ok. 0,25% miękka, plastyczna, dobrze spawalna blachy, profile, ramy, rury
Średniowęglowa ok. 0,25-0,6% wytrzymalsza, utwardzalna wały, osie, koła zębate
Wysokowęglowa powyżej ok. 0,6% twarda, mało plastyczna sprężyny, noże, liny

Im więcej węgla, tym stal twardsza i wytrzymalsza, ale mniej plastyczna i gorzej spawalna. Stale średniowęglowe poddaje się ulepszaniu cieplnemu, a niskowęglowe nawęglaniu, jeśli powierzchnia ma być twarda przy miękkim rdzeniu. Przykład gatunku ulepszanego znajdziesz w tekście o stali C45, a zasady hartowania i odpuszczania w artykule o obróbce cieplnej stali.

Stal stopowa: konstrukcyjna i do pracy w podwyższonych wymaganiach

Dodatki zmieniają właściwości w przewidywalny sposób. Chrom zwiększa twardość i odporność na ścieranie, nikiel podnosi udarność, molibden i wanad poprawiają wytrzymałość w wysokich temperaturach, mangan zwiększa hartowność. Stale stopowe konstrukcyjne stosuje się na wały korbowe, koła zębate, sprężyny i elementy narażone na zmienne obciążenia. Popularne są też stale drobnoziarniste do konstrukcji spawanych, jak S355, opisane w artykule o stalach S235JR i S355.

Stal nierdzewna

To stal stopowa z minimum 10,5% chromu, tworząca na powierzchni warstwę pasywną. Dzieli się na austenityczne, ferrytyczne, martenzytyczne i dupleks. Stosuje się ją w przemyśle spożywczym, chemicznym, budownictwie i medycynie. Gatunki, oznaczenia i właściwości omawia artykuł o stali nierdzewnej.

Stal narzędziowa

Stale narzędziowe służą do wytwarzania narzędzi i matryc. Muszą być twarde, odporne na ścieranie i zachowywać właściwości pod obciążeniem. Najczęściej wyróżnia się trzy grupy.

  • Do pracy na zimno: noże, wykrojniki, przeciągacze, narzędzia tłoczące.
  • Do pracy na gorąco: matryce do kucia, formy do odlewów ciśnieniowych, wkładki.
  • Szybkotnące, czyli HSS: wiertła, frezy, narzędzia do gwintowania, utrzymujące twardość w wysokiej temperaturze skrawania.

Stale narzędziowe zawierają zwykle więcej węgla oraz dodatki tworzące twarde węgliki. Po obróbce wymagają starannej obróbki cieplnej, a ich obróbka w stanie miękkim jest zalecana przed hartowaniem.

Inne kryteria podziału

  • Według przeznaczenia: konstrukcyjne, maszynowe, do pracy pod ciśnieniem, na sprężyny, na łożyska.
  • Według jakości: zwykłej jakości, jakościowe, wyższej jakości (szlachetne), z ograniczoną zawartością siarki i fosforu.
  • Według struktury: ferrytyczne, perlityczne, bainityczne, martenzytyczne, austenityczne.
  • Według sposobu dostawy: walcowane na gorąco, ciągnione na zimno, kute, odlewane.

Jeden gatunek zwykle należy do kilku podziałów jednocześnie. Na przykład S355 jest stalą konstrukcyjną i drobnoziarnistą, a 1.4301 stalą stopową, nierdzewną i austenityczną.

Oznaczanie stali w praktyce

Gatunki zapisuje się według normy europejskiej na dwa sposoby. Numer materiałowy, jak 1.0038, jest jednoznaczny i wygodny w bazach danych. Nazwa skrócona opisuje skład lub właściwości: S235 podaje granicę plastyczności, C45 mówi o stali niestopowej z 0,45% węgla, a X5CrNi18-10 wskazuje stal wysokostopową z chromem i niklem. Przed zakupem warto więc nauczyć się czytać pierwszą literę symbolu.

Symbol zaczyna się od Znaczenie Przykład
S stal konstrukcyjna, liczba to granica plastyczności S355
P stal do pracy pod ciśnieniem P265GH
C stal niestopowa, liczba to setne procenta węgla C45
X stal wysokostopowa, w tym nierdzewna X5CrNi18-10
cyfry i litery pierwiastków stal niskostopowa z podaniem dodatków 42CrMo4

Skąd bierze się różnica w cenie i obróbce

Cena stali rośnie wraz z ilością drogich dodatków, a nie wyłącznie z wytrzymałością. Stal niskowęglowa kosztuje najmniej i łatwo ją obrabiać. Stale stopowe wymagają kontrolowanej obróbki cieplnej, a nierdzewne i narzędziowe trudniej się skrawa i spawa. Warto wybierać gatunek najprostszy, który spełnia wymagania, bo nadmiar właściwości zwykle oznacza dodatkowe koszty obróbki.

Jak wybrać grupę stali

Zacznij od pytania, czy element ma być spawany, utwardzany, odporny na korozję albo ścieranie. Gdy ma pracować w wilgoci lub w kontakcie z żywnością, patrz na stale nierdzewne. Gdy ma przenosić obciążenia, na konstrukcyjne. Gdy ma ciąć lub tłoczyć, na narzędziowe.

Czytaj dalej