Obróbka metali

Obróbka plastyczna metali: rodzaje i zastosowanie

Obróbka plastyczna zmienia kształt metalu pod naciskiem, bez usuwania materiału. Opisujemy metody, różnicę między zimną i gorącą oraz zastosowania.

Redakcja Ekocentr4 min czytania

Prasa tłocząca formująca element z blachy stalowej w zakładzie produkcyjnym

Obróbka plastyczna polega na trwałej zmianie kształtu metalu pod działaniem sił zewnętrznych, bez oddzielania materiału. Metal ulega odkształceniu plastycznemu, czyli takiemu, które zostaje po ustąpieniu obciążenia. Objętość przedmiotu pozostaje taka sama, zmienia się jego geometria. Do obróbki plastycznej zalicza się walcowanie, ciągnienie, wyciskanie, kucie, gięcie i tłoczenie blach.

Jak działa odkształcenie plastyczne

Gdy obciążenie przekroczy granicę plastyczności, metal przestaje się odkształcać sprężyście i zaczyna płynąć. Poniżej tej granicy po zdjęciu siły przedmiot wraca do pierwotnego kształtu. Dlatego przy gięciu blach trzeba lekko przegiąć element, by po odciążeniu uzyskać żądany kąt, a zjawisko powrotu nazywa się odprężeniem sprężystym.

Materiał musi być plastyczny, czyli zdolny do dużych odkształceń bez pękania. Dobrze poddają się obróbce plastycznej stale niskowęglowe, aluminium, miedź i ich stopy. Materiały kruche, jak żeliwo szare, nie nadają się do niej, bo pękają zamiast płynąć.

Na zimno i na gorąco

Granicą podziału jest temperatura rekrystalizacji metalu. Obróbka na gorąco odbywa się powyżej niej, obróbka na zimno poniżej. Różnice mają duże znaczenie praktyczne.

Cecha Na zimno Na gorąco
Temperatura poniżej rekrystalizacji, często otoczenia powyżej rekrystalizacji
Siły odkształcenia większe mniejsze
Dokładność i powierzchnia wysoka, brak zgorzeliny niższa, zgorzelina na powierzchni
Wytrzymałość materiału rośnie przez umocnienie nie rośnie, struktura się odnawia
Zakres odkształceń ograniczony duży

Przy odkształcaniu na zimno materiał się umacnia: rośnie twardość i wytrzymałość, spada plastyczność. Aby kontynuować, trzeba czasem wyżarzyć go rekrystalizująco. Obróbka na gorąco wymaga mniejszych sił, ale wiąże się z nagrzewaniem i utlenianiem powierzchni, co wpływa na wymiary.

Główne metody obróbki plastycznej

  • Walcowanie: przepuszczanie materiału między walcami, które zmniejszają jego przekrój i wytwarzają blachy, pręty, szyny i kształtowniki.
  • Ciągnienie: przeciąganie drutu lub pręta przez otwór w ciągadle, które zmniejsza średnicę i poprawia gładkość.
  • Wyciskanie: przeciskanie materiału przez matrycę, dzięki czemu powstają profile o złożonych przekrojach, zwłaszcza z aluminium.
  • Kucie: kształtowanie metalu uderzeniami lub naciskiem młota albo prasy, swobodnie lub w matrycy. Metodę opisuje osobny tekst o kuciu metali.
  • Gięcie: zginanie blach, rur i profili na prasach krawędziowych, giętarkach lub walcarkach.
  • Tłoczenie: wycinanie i formowanie elementów z blachy za pomocą wykrojników i tłoczników.

Obróbka plastyczna blach

Ta grupa obejmuje najwięcej operacji w zakładach produkujących wyroby z blachy. Wykrawanie i cięcie na prasie oddziela kształt z arkusza, ciągnienie głębokie formuje wytłoczki, takie jak obudowy czy misy, a gięcie nadaje elementom kształt kątowy. Ważna jest orientacja włókien walcowanej blachy: gięcie wzdłuż włókien zwiększa ryzyko pęknięć, więc kierunek walcowania zaznacza się na rysunku.

Przy większej serii pojawia się kwestia podawania materiału do prasy. Gdy arkusze są cienkie i naoliwione, sklejają się i do prasy wchodzą po dwa naraz, co kończy się uszkodzeniem tłocznika. Przed załadunkiem pomaga rozdzielenie arkuszy, w czym stosuje się separator arkuszy blachy oparty na polu magnetycznym. Narzędzie trzeba dopasować do grubości i stanu powierzchni arkusza.

Co się dzieje z materiałem w trakcie

Przy odkształceniu na zimno ziarna metalu wydłużają się w kierunku płynięcia i rośnie liczba defektów sieci krystalicznej, co umacnia materiał. Wyżarzanie rekrystalizujące przywraca plastyczność, bo tworzą się nowe, nieodkształcone ziarna. Przy dużych odkształceniach trzeba pamiętać o możliwości pęknięcia na zewnętrznej stronie gięcia, dlatego producent blach podaje minimalny promień gięcia zależny od grubości i gatunku.

Siła potrzebna do odkształcenia rośnie ze wzrostem przekroju, wytrzymałości materiału i tarcia na powierzchni narzędzia. Stąd stosuje się smary i oleje tłoczne, które zmniejszają tarcie i chronią matryce przed zatarciem.

Zalety i ograniczenia

Obróbka plastyczna jest oszczędna materiałowo, bo nie powstają wióry. Włókna materiału układają się zgodnie z kształtem wyrobu, co poprawia wytrzymałość zmęczeniową części. Procesy tłoczenia i walcowania są wydajne przy dużych seriach.

Ograniczeniem są koszty narzędzi: matryce i tłoczniki trzeba wykonać dla każdego kształtu, więc przy małych seriach częściej opłaca się skrawanie, opisane w tekście o obróbce skrawaniem. Dochodzą duże siły maszyn, ograniczona zdolność do uzyskiwania skomplikowanych kształtów i konieczność uwzględnienia odprężenia sprężystego.

Kiedy plastyczna, a kiedy skrawanie

Duża seria prostszego kształtu, np. uchwyty, wsporniki czy obudowy z blachy, przemawia za tłoczeniem i gięciem. Pojedyncze lub skomplikowane części o ścisłych tolerancjach częściej wykonuje się skrawaniem.

Zastosowania w przemyśle

Z blach tłoczy się elementy karoserii i obudowy urządzeń, a rury i profile giętych kształtowników trafiają do konstrukcji i instalacji. Walcowane pręty i kształtowniki są podstawą konstrukcji stalowych, a ciągniony drut zasila produkcję lin, sprężyn i łączników. Kuty element stosuje się tam, gdzie liczy się wytrzymałość, na przykład w wałach i elementach zawieszenia.

W praktyce wyrób przechodzi zwykle kilka metod po kolei. Półfabrykat powstaje przez walcowanie, jest cięty i gięty, a wymagające powierzchnie dostają końcowe skrawanie lub obróbkę cieplną.

Czytaj dalej